Мақолалар

Латын жазыўына өтиўге аз қалды. Бирақ, қарақалпақша латынша жазыў елеге шекем “басты аўыртады”

Жасырарлығы жоқ, тилимизге байланыслы машқалаларды көбинесе тил байрамымыз қарсаңында еслеп өтемиз. Бир басында мың сан еки уўайым менен жүрген заманласларымызға «неге басқа ўақытта тилимиз машқалаларын еслемеймиз» деп өкпелеў де орынсыз шығар?! Бирақ, жумысы ҳәм қәнигелиги көбирек тил менен байланыслы болғанлар жийи-жийи бул мәселеге итибар қаратып барса, мақсетке муўапық болады.
Мен бүгинги мақаламда кең жәмийетшилик алдында шығып сөйлеўши айырым баянатшылардың қарақалпақ тилин шубарлаўы, мәкемелераралық рәсмий қатнас қағазларында қарақалпақ тилине өзге тиллер сөзлерин қосып жазыўлар, граматикалық қәтелер, жәмийетшилик орынларда дағаза ҳәм рекламалар қарақалпақ тилинде жүдә аз берилиўи, басқа тиллерде көп берилиўи сыяқлы машқалаларды қозғамақшы емеспен.
Мен бүгин латын имласына тийкарланған қарақалпақ тилиниң әлипбеси ҳаққында және сөз қозғамақшыман. Себеби, 2019-жылдың февраль айында бул мәселе бойынша жетекши сайтта «Ана тилине бала тилинен: Не ушын?» атлы мақала жәриялап едим. Мақала тийисли қәнигелер дыққатына жетип бармады ма, тилшилеримизден ҒХҚларында ҳеш бир саза болмады. Тек ғана белгили филолог, профессор Ш.Әбдиназимов пенен көшеде ушырасып қалған ўақтымызда, ол мақаламды оқығанлығын, әлипбе ойласылып исленгенин, және өзгертиў көп қәрежет талап ететуғынлығын билдирди. Жасы үлкен ағамыздың мақалама бийпарық болмағанынан миннетдар болдым.
Дурыс, әлипбени өзгертиў қәрежет талап етеди. Лекин, бизлер «буннан жаманында да тойға барғанбыз». Буннан алдын латын әлипбемизди 3-4 мәрте өзгерттик. «Өзгертип-өзгертип болдық, енди бул әлипбемиздиң мини жоқ» деўшилер алжасады. Сонлықтан, латын әлипбемиздеги еки-үш ҳәрипти және өзгертиў керек деген пикирди билдирмекшимен. Буған себеп, соңғы өзгеристе қабыл етилген Ыы (Íı) ҳәм Ии (Ii) ҳәриплери балалар ҳәм үлкенлерди алжасыққа салады, ғабырыстырады деп ойлайман. Жақсылап итибар берип қараң. Íı- Ii. Бир-бириниң балаларын алмастырғандай болып турған жоқ па?
Бул мәселени шешиў бойынша өткен жылғы мақаламда усыныс та берип өткен едим. «Йй» ҳәриби латын әлипбемизде «Y,y» белгиси менен алынған. Кирил әлипбемиздеги «й» ҳәриби менен «и» ҳәрибиниң көриниси бир-бирине жүдә жақын. Усы ҳәриплердиң латыншасын да жақынластырсақ, «Ии» ҳәрибин «Y,y» формасында, «Йи» ҳәрибимизди «Ý,ý» формасында алсақ үлкен жастағыларға да, киши жастағыларға да түсиникли болар еди. Ал, «Ыы» ҳәрибин «I,i» формасында алсақ жазыўға да оңай болар еди. Себеби, қарақалпақ тилиндеги сөзлерде «ы»  ҳәм «и»  ҳәриплери көп қолланылады.
Жақын жылларда өзбек тилиниң латын әлипбесине өтиў процесиниң тезлетилиўи күтилмекте. Бизде де бул процесс сөзсиз тезлестириледи. Сонлықтан, керекли өзгерислерди ертерек киргизип алсақ, бул ертең латын имласына толық өтип кеткеннен кейин өзгертип жүргенимизден әдеўир арзан ҳәм жеңил болар ма еди?! Бул мәселеге тилши қәнигелеримиз не дейди екен?

Саламат АЖИМОВ,
журналист

You may also like

Comments are closed.