Eyfel minarasi

       Fransuzlar o’zlerinin’ ullig’i ha’m ha’mme na’rsege uqiplilig’i haqqinda ga’p ketkende, a’lbette Parij ko’rki Eyfel minarasi menen maqtanbay qalmaydi. Bul “Temir xanim” insannin’ ko’rimsiz na’rseler- temir metalg’a da jan berip shedevr jarata alatug’inlig’inin’ belgisi sipatinda boy ko’terip tur.
1886-jili 1889-jilg’I Fransiyadag’i ulli revolyutsiyanin’ 100 jillig’ina bag’ishlanip Parijde o’tkeriletug’in 17-du’nya ko’rgizbe bas imaratin quriw boyinsha konkurs jariyalanadi. Onda 302 m biyiklikke iye boliwi mo’lshellengen temir minara quriwdi using’an Gustav Eyfeldin’ (1832-1923) proekti jen’ip shig’adi. Biraq, da’slep bul proektke Gi de Mopassan, Aleksandr Dyumanin’ uli ha’m kompozitor Sharl Guno siyaqli taniqli adamlar qarsi shig’ip, bunday ko’rimsiz metaldan qurilg’an minara Parij jamalina dag’ boladi dep aytqan. Parij pressasi qarsi boladi. Biraq, proekt qurilisi baslanadi.
1887-jili 28-yanvardan qurilis baslanadi. Da’slep Parijdin’ Mars maydaninda 1,6 ga o’lshemde fundament qaziladi. Minaranin’ 4 ayag’ina 10 metrli tas bloklar ornatiladi. 1887-jili minaranin’ metall tiykari qurip baslanadi. Qurilis ushin tan’lang’an temirdi arnawli zaklyopka ha’m boltlar jardeminde qatirg’an. Uliwma 12 min’ quram metall elementleri paydalaniladi. 5 min’ bolt qollaniladi. 250 jumisshi qurilista qatnasadi. 1889-jili martta minaranin’ 302 m biyikliktegi qa’ddi tiklendi. Minarag’a 1793 tekshe basip o’tiw arqali ko’teriliw mu’mkin bolg’an. 31-martta minarag’a Fransiya bayrag’I ornatilip, qurilis pitedi. Uliwma 7,8 mln frank qarji sariplanadi. Da’slep minarani 300 shayir, jaziwshi ha’m xudojnikleri sing’a alg’an bolsa, qurilis pitkeninen keyin minarani sin astina aliw a’ste toqtay baslaydi.
Negizinde minaranin’ modeli Kyoshlin ham Nujyege tiyisli bolip, olar proektti Eyfelge usinadi, ol bir qansha o’zgerisler kiritken. Imaratti estetikaliq jaqtan bezew islerine Stef Sovestr basshiliq etedi.
Sol da’wirde du’nyadag’i en’ biyik imarat 175 mli Vashingtondag’I imarat edi. Eyfel qurilg’aninan son’, minara 1889-1931-jillarda en’ biyik imarat statusina iye bolg’an. 1- bolip onnan Nyu-Yorktag’I Empire State Building imarati ozip ketedi.
Eyfel minarasi 3 qabatli bolip, 1-qabati 60 m, 2- qabati- 140 m, 3-qabati 275 m biyiklikke iye. Keyinirek joqarisina radio antenna jaylastirilg’an. Ha’zirde imarat biyikligi 320 m esaplanadi. Minaranin’ uliwma awirlig’i 7500-9500 tonnag’a ten’. 4 lift jaylastirilg’an. Minarani ha’r 7 jilda qon’ir ren’ge boyap, 45 tonna boyaw sariplanadi. Minarada rekonstruksiya jumislari alip barilip turiladi.
Uris da’wirinde Fransiyani nemisler iyelegeninen son’, Gitler liftler islemegeni ushin minarag’a teksheler arqali ko’terilgen. Parij iyelengeninen son’ liftler birden islemey qaladi. Berlinnen a’kelingen mexanikler liftlerdi on’lay almaydi. Qala azat etilgeninen son’ g’arri mexanik qiyin dep esaplang’an liftti yarim saatta g’ana on’laydi ha’m liftler ja’ne isley baslaydi.
Aytiwlarinsha 1940-jili fashistler Parijdi iyelegeninen son’ minara joqarisina o’z bayrag’in ornatpaqshi boladi. Biraq, ha’r sapari bayraqti ku’shli samal ushirip kete bergen. Son’ olar bayrag’in minaranin’ to’mengi bo’legine iledi. Usi waqiyadan son’ xaliq arasinda “Gitler Fransiyani jen’gen boliwi mu’mkin,biraq Eyfeldi iyeley almadi” degen ga’p tarqaldi. Bul ga’p fyurerdin’ qulag’ina jetip barg’aninan son’, qatti ashiwlang’an Gitler 1944-jili Parij a’skeriy gubernatori general Ditrix fon Kollitske minarani uliwma joq qiliwdi buyiradi. Biraq, Kollitske bul buyriq unamag’an. Buyriqtan son’ biraz o’tip basqinshilar paytaxttan quwip shig’arilg’an.
Viktor Lyustig ismli bir adam (1890-1947) aldawshiliq joli menen o’zin hu’kimet wa’kili sipatinda ko’rsetip, minarani satiw boyinsha bir bay adam menen so’ylesiwler ju’rgizedi. Puldi alg’aninan son’ Venag’a qaship ketedi. Son’ ja’ne qaytip kelip so’ylesiwler ju’rgizip atirg’aninda qamaqqa alinadi.
Minara qurilg’aninan berli 2007-jili 31-oktyabrge shekem 236 mln 445 min’ adam Eyfeldi ko’riwge kelgen. Yag’niy minara du’nyadag’i en’ ko’p keletug’in ha’m en’ ko’p su’wretke alinatug’in jer esaplanadi.
Eyfel minarasi ha’zirde arxitektura jemisi sipatinda ha’mmeni lal qaldiriwdi dawam etpekte.