Вс. Фев 23rd, 2020

Kar24.uz

Янгиликлар биздан бошланади

БАСПА на(н)сыз ГАЗЕТА яки өзи бурыннан баспанасыз газета, енди «нан»сыз да қалыўы мүмкин болып тур…

Бүгин газета ҳаққында пикир айтпаған адам қалмады. Сол ушын газетада сәлкем 20 жылдай ислеп киятырған мен де пикир билдириўди ойладым. Өзи бурыннан баспанасыз баспа сөзимиз (газета редакцияларының имараты жоқ) ҳәр кимниң қуўыс қолтығында паналап келди. Ижарада отырып, мәмлекеттиң үгит-нәсиятшы болып келген газеталарымызды өлместен бурын көмиўге урыныўшылық бар.
Шынында да, не ушын газеталар бүгин аўыр аўҳалда? Буған тек ғана газета журналистлери айыплы ма?
Мениң пикиримше, буған бир неше факторлар себеп. Бул болып өткен бир неше процесслердиң ақыбети. Еринбей оқысаңызлар, болып өткен процесслерди бир еслеп өтейик.
Бириншиден, алыс кетпей-ақ қояйық, газета 20-25 жыл даўамында өзин-өзи тәмийинлеп келди, мейли ол мәжбүрий жазылыў болсын, ықтыярый болсын. Түсинемиз, бүгинлиги ықтыярыйлар аз. Алдын көплеў еди. Себеби, ол ўақта интернет жоқ еди.
Газета, басқа ғалаба хабар қураллары сыяқлы бюджеттен тәмийинленбеди. Бюджеттен тек ғана мәкемелерге санаўлы жазылыў болып, тийкарынан пуқаралардың жазылыўынан келип түскен пулға газета шығып турды. Бул Бурынғы Аўқамнан қалған система болып, бурынлары газеталарға шығынларын жабыў ушын дотация берилген болса, ғәрезсизлик дәўирине келип дотация тоқтады.
Дурыс, жазылыў мәжбүрий болды. Хүкимет газеталарға жазылыўды шөлкемлестирип берди, яки мәжбүрий жазылыўларға көз жумды, буның есесине газеталар ҳүкиметтиң үгит-нәсиятлаўшысына айланды.
Олардағы көбирек орын алған «ура-ура»дан, «ғәрезсизлигимиз шарапаты менен» деген материаллардан кейиншелик халық жалығып, жергиликли ҒХҚна болған исеними сөне баслады. Кейин, глобалласыў процесиниң тезлесиўи, интернет технологиясының жеделлесиўи менен елимизге интернет кирип келди, бирақ, ол да сол пайыт қадағалаўға алынған, айырым шет ел сайтлары блокланған еди.
Солай болса да айырым шет сайтларында бизиң елимиздиң машқалалары шығып турды. Көпшилик соны көриўге, оқыўға умтылар еди. Өзлеримизде ашылған жергиликли сайтлар да басқа ҒХҚ сыяқлы «ура-ура»дан өте алмады. Бирақ, жергиликли сайтлардың үстинлиги, сол «ура-ура»ларды газетадан бурын берип барды.
Бирақ, жергиликли ТВ, радио, газета ҳәм ҳәттеки, интернет сайтларындағы хабарлар да бирдей мәнисте болғанлықтан, халық жалықты. Абайлаған болсаңыз, көпшилик цифрлы антеналар орнатып, шет ел каналларын көриўге өтти.
Оннан бираз ўақыт өтип интернетте социаллық тармақлар пайда бола баслады. Дәслеп танысыў, дос арттырыў мақсетинде көпшилик жаслар ағза болған социаллық тармақлар, кейин ала информация алмасыў мәканына айланды. Енди, көпшилик адамлар машқаланы, болған ҳәдийсе ҳәм ўақыяларды оператив тәризде социаллық тармақлардан оқып, еситип ҳәм көре баслады. Бул бүгинги технология раўажланған дәўирде қолайлы болды.
Адамлардың санасында «интернеттеги социаллық тармақларда ҳақыйқатлық айтылады» деген пикир орналаса баслады. Жаслар, жас өспиримлер, орта жас, ҳәттеки, айырым, үлкен жастағылар да социаллық тармақларға киретуғын болып, оның аудиториясы тез үлкейди, кеңейди. Сонлықтан, көпшилик тараў, соның ишинде, ТВ, радио, айырым газета, сайтлар социаллық тармақларда өзлериниң каналларын аша баслады.
Мине, жүз берген усы процесслер ақыбетинде, биздеги газеталар биринши нәўбетте оперативлигин жойта баслады. Оперативлигин жойтқанының себеби газетаның шығыў процесси қурамалы. Мәселен, бир мақала жазылады, ол бир неше мәрте редакторланады, газета макетлестириледи, ондағы мақалалар және оқылады, басыўға жибериледи, она почта алып, жазылыўшыға жеткизеди. Буған бираз ўақыт кетсе, почта хызмети болса бул процессти және де созды.
Қарақалпақстанда шығатуғын жәми (республикалық, районлық, тараўлық) 40 лаған газетаның дерлик 90 проценти мәмлекетлик уйымға қараслы. Кейинги 1-2 жылда шөлкемлестириўшилер де «мәжбүрий» жазылыўға қарсы компания тәсиринен қорқып, олар да газеталарға өз арбаңды өзиң тартқа салды.
Сонлықтан, бул газеталардың финанслық аўҳалын бираз қыйынластырды. Газета басшылары бир неше жыллар даўамында жолға қойылған, дерлик қәлипке түскен жазылыў системадан шығып кете алмады. Себеби, ҳеш бир мәмлекетик уйымның бирде-бир газетасы, (санаўлы жеке рекламалық газеталарды есапламағанда) жазылыўшыдан басқа қосымша тираж шығарып, базарда сатқан емес.
Газетаны базарда сатып яки реклама есабынан қаржыландырыў сыяқлы менеджерлик тәжирийбе дерлик ноль дәрежеде.
Мине, усылар себепли газета бүгин қыйын аўҳалда. Бүгинлиги күни «мәжбүрий»ликте айыпланбаў ушын шөлкемлестириўшилер басын тартып турғаны бар жағдай. Оның үстине ҳәр бир ҳәкимият ҳәм министрликте баспа сөз хызмети дүзилди, сонлықтан, олар ушын газета оншелли шәрт еместей түйилмекте.
Бул жағдай жүз бермеген болар еди, егер, газеталар да басқа ТВ ҳәм радио сыяқлы бюджеттен қаржыландырылғанда. Барлық журналистлер бирдей хызмет атқарып, тек ғана газета журналистлериниң бул аўҳалға түсиўи, сол газетаға жазылыўда қәлиплестирилген надурыс системасының кесири деп ойлайман. Бул системадан шығып, бирден базар экономикасы шараятына аяқ қосыўда албырап атырғандаймыз.
Жақын келешекте газеталардың аўҳалы не болады? Мениң өзимше болжаўым төмендегише. Ҳеш бир илаж исленбей, усы турыста даўам ете берилсе, мың өкинишли болмасын, айырым газеталар жабылады деп ойлайман. Себеби, газета журналистиниң информациясы қағаз формада оқыўшыға жетип барыўы ушын көп ўақыт ҳәм көп қаржы талап етпекте. Қағаз өзимизде шықпайды, сырттан келеди — импорт. Типография ҳәм почта хызмети төлемли ҳәм ўақыт алады. Сонда да айырымлар газеталар жан сақлап жүреди деп ойлайман. Себеби, бизде еле газетаны қолына услап, астын сызып оқыйтуғын адамлар аз да болса бар.
Ал, енди елимизде интернет тезлиги еле де асырылыўы күтилип отырғанын есапқа алсақ, интернет және де кең раўажланады. Қәнигелердиң айтқанындай, кейинги жылларда, журналистика тараўындағы берилетуғын материаллардың 60-70 проценти визуал тәризде болатуғын болса, газеталардың қағаз формасы кескин азайыўы мүмкин.
Өзи бурыннан баспанасыз газета, енди «нан»сыз да қалыўы мүмкин болып тур. Неге енди интернетке өтпейди деўшилер табылады? «Жалпыламай өткен менен, олар өзин-өзи баға ала ма?» деген сораў турады. Баспа сөз тараўда газетаны базар экономикасына ийкемлестиретуғын менеджерлер жоқ шығар, лекин, өз кәсибиниң пидайысы болған қанша тәжирийбели журналистлер бар. Олар жумыссыз қалатуғын болса, оларда не айып?! Сонша жыл мәмлекет тынышлығы жолында үгит-нәсиятшы болғаны ма?
Бәлким, жаңадан дүзилген Миллий масс-медиа жәмийетшилик Фонды яки мәмлекеттиң өзи қоллаўына алар, бәлким, қағаз газеталар бара-бара онлайн газета болар, баслысы, Өзбекстан бойлап бул тараўда ислеп киятырған бир неше мың журналистлер ҳәзир қоллаўға мүтәж.


Саламат АЖИМОВ,
газета журналисти