Ср. Окт 16th, 2019

Kar24.uz

Янгиликлар биздан бошланади

Туўалақ

БАӘден Қарақалпақстанға 84 контейнерде алып келинген 504 бас жорға туўалақ қуслары Тахтакөпир районы аймағында тәбият қойнына, яғный Қызылқум шөлистанлығына босатып жиберилди. Бул қуслар Абу Даби ҳүкиметине қараслы Халықаралық туўалақларды қорғаў фонды шөлкеминде қөбейтилген.
-Өзбекстан Республикасының Қызыл китабы ҳәмде Тәбиятты қорғаў халықаралық шөлкеминиң Қызыл дизимине киргизилген туўалақ қусларын Қызылқумдағы тәбият қойнына босатып жибериў иләжи Қарақалпақстан Республикасы Экология ҳәм қоршаған орталықты қорғаў мәмлекетлик шөлкеми ҳәмде “Falcon Hunting Solutions” компаниясышериклигинде әмелге асырылмақта,-делинеди комитеттиң баспа сөз хызмети мағлыўматында.
Туўалақлар Өзбекстан «Қызыл китабы»на 2009-жылда киритилген.
Олардың саны ҳәм жасаў майданы 1960-жыллардан баслап қысқара баслаған. Олардың 24 түри дүньяның түрли аймақларында таралған.
Жорға туўалақлардың 2 түри,яғный африка ҳәм азия жорға туўалақлары түри бар болып, Қарақалпақстан аймағында жасайтуғын туўалақлар Азия жорға туўалақлары деп аталады атына сай саатына 40 км тезлик пенен жорғалай алыўы мүмкин. Үшқаннан гөри көбирек жуўырыўды абзал көретуғын бул қус Үстиртте, Аралқумда ҳәм Қызылқумда жасайды.
Жорға туўалақ орташа өлшемлерге ийе қус болып, жазылған қанатларының узынлығы 1,5 метрди қурайды. Денесиниң жоқарғы бөлиминдеги пәрлер ала-ала, сарғыш-күл (қум) рең, төменги бөлиминдеги пәрлер болса-ақшыл түске ийе.
Нар ҳәм урғашы қуслардың узын қара пәрлери мойынның қаптал тәреплеринде, ақ пәрлери-мойынның төменги бөлиминиң алдыңғы тәрепинде жайласқан.
Жорға туўалақ Орайлық Азияда көбейетуғын көшип жасайтуғын қус есапланады. Бул түр бәҳәрде Өзбекстанға ушып келип, март-июнь айлары аралығында Орайлық Азияда көбейеди. Октябрь айында жорға туўалақ салыстырмалы ыссы болған аймақларға-Аўғанстан, Иран, Пәкистан ҳәм Арабстан ярым атаўына қыслаў ушын ушып кетеди.
Жорға туўалақ көпшилик ўақтын жерде азық излеў менен өткизеди.
Ол қурғақ орталыққа бейимлескен, путалы ҳәм ашық майданларға ийе шөл ҳәмде ярымшөл аймақларда жасаўды абзал көреди.
Бул қус ҳәр нәрсени жей беретуғын түрге тийисли болып, өсимликлер ҳәм олардың туқымлары,майда гесиртке, шыбын-ширкейлер ҳәм басқа да омыртқасызлар менен азықланады.
Көбейиў мәўсиминде нар жорға туўалақ өзине тийисли ҳәм ҳәр жылы пайдаланатуғын аймақта оғыры шырайлы неке ойынын атқарады, мақсет қурамалы ойын арқалы қоңсылары менен бәсекелесиў ҳәм урғашы қусларды өзине қаратыў.
Урғашы қуслардың көпшилиги еки яки үш жасында жынысый жақтан толық жетилиседи. Олар нар қуслар ойынға түсип атқан аймақларға тек жупласыў ушын келеди, жупласыўдан кейин басқа аймақларға кетип, мәйекти сол жерде қойады.
Урғашы жорға туўалақ мәйек қойыў ҳәм басыўды нар қуслар жәрдемисиз иске асырады. Өзбекстанда урғашы жорға туўалақлар әдетте екеўден төртеўге дейин мәйек қойып, 21-22 күн даўамында басып отырады.
Жорға туўалақ жүдә абайлы қус, көбинше жерге жақын жүдә жақсы ушады. Ол қәўип пайда болған ўақта бирден ушпай, жер баўырлап, шөплердиң ҳәм путалардың арасы менен тез-тез жорғалап, бираз жерге барғаннан соң жер баўырлап жасырынып жатады. Ол жуўырған ўақта тап майда жыртқыш ҳайўанға усайды.
Қарақалпақстанда араб шайхлары туўалақ аңын шөлкемлестирип турады. Норматив ҳүжжетлерге көре, сырт елли пуқараларга бул қустың бир данасын услаў ушын 6000 АҚШ долларын мәмлекет қазнасына төлеўи белгиленген. Олар руқсатнама тийкарында мәмлекетимиз Қызыл китабына киргизилген қуслар менен ҳаўўанларды аўлайды.
Шайхлар өзлериниң шаңарақ ағзалары, аспазлары, аңшылары,хызметкерлери, жәми бир жүз-бир жүз елиў адам менен шатыр қурып, аў мәўсимин өткизип турады. Араблар тийкарынан аңшы қус-лашын жәрдеминде туўалақ аўлаўды дәстүр еткен.
Араблар өзлериниң жасаў аймақларында тәбийғый шәраятта туўалақларды өсириў имканы болмаңанлығы себепли басқа мәмлекетлерге, солар қатарында Өзбекстанға да келкди. Лашын аўы араблардың Патшалық аўы есапланады, ҳәр жылы араб мәмлекетлеринде ири колемли беллесиўлер де өткизиледи.лашын қусы менен әйне туўалақты айлаўдан жане бир мақсет бул бийбаҳа қустың гөши ҳәм сүйеги инсан саламатлығын беккемлейди, қуўатты асыратуғын қәсийетке ийе деп есаплайды.
Халықаралық туўалақларды қорғаў фонды тәрепинен 2018-жылда 33685 дана Азия, 21820 дана африка, жәми 55504 жорға туўалақлары жетистирилген. Быйыл апрель айында «Аралға өмир қайтпақта» ураны астында 1000 дана жорға туўалақлар Мойнақ ҳәмде Қоңырат районларында тәбиятқа босатып жиберилген еди.
Халықаралық туўалақларды қорғаў фонды Абу Даби ҳүкимети тарепинен қоллап-қуўатланатуғын коммерциялық емес шөлкем. Бул дүньядағы ең көлемли қус түрлерин сақлаў бойынша жойбарлардан бири болып, тәбийғый жасаў орынларында олардың бас санын көбейтиў мақсетинде туўалақ питомниклериниң халықаралық тмрмағын басқарады.
Абу Даби туўалақларды сақлаў жойбары 1970-жылларда басланған. Жабайы қуслар санының кемейиўин сол ўақтағы президент шайх Зайд Бен Султан Ал-Наҳян айтып өткен. 1977-жылда дүзилгеннен берли бул жойбар сезилерли дәрежеде кеңейди, себеби оған ҳалықаралық шериклиқ зәрүрияты пайда болды. 1996-жылда туўалақларды қорғаў жойбарының барлық бағдарлары бирлестирилди ҳәм бир басқарыўшы шөлкем- Халықаралық туўалақларды қорғаў қоры шөлкемлестирилди.
Туўалақлар тийкарынан тутқынлықта, яғный питомниклерде көбейтиледи. Бул процес узақ ҳәм машақатлы болып, бир неше басқышта әмелге асырылады. Бул қордың питомниклеринде қуслардан үлги алыў менен басланады. Генлердиң сақланыўын тәминлеў ушын ең генетик ҳәм физикалық саламат еркеклер таңланады. Кейин сперма үлгилери урғашыларды жасалма түрде урықландырыўға өтеди. Олар мәйек қойғанда үш ҳәпте даўамында инкубаторларға жайластырылады.
Табиятқа босатып жиберилетуғын қуслар ушын адамлар менен өзара байланыс шекленген болады, себеби жабайы тәбиятта бул қуслар үркек ҳәм адамлардан узағырақ болады. Солай етип шожелердиң дәслепки үш ҳәптеси питомник қәнигелери тәрепинен азықландырылады, соң олар арнаўлы корпусларға өткизиледи. Ол жерде олар әстелик пенен еркинликке үйренеди ҳәм еркинликке шыққаннан кейин дус келетуғын қыйын қоршаған орталық шәраятларына бейимлесиў ушын күш ҳәм көнликпелерге ийе болады. Бундай жантасыў тәбиятта аман калыў имканиятын асырады.
Ҳәзирги ўақта усындай питомник Өзбекстанның Наўайы үәлаятында ис жүритпекте.
Туўалақлар шөлге босатып жиберилиўден алдын олардың босатып жибериўге таяр екенлиги баҳаланады, ол жасайтуғын орынлар қәнигелер тәрепинен тийисли түрде үйрениледи, Қоршаған орталықтың ҳаўа-райына сәйкес келиўи ҳәм табийғый от-жем базасы үйрениледи, картада тәбийғый жасаў орындары сызылады ҳәм климат түрли континентлерде жайласқан ҳаўа-райы станциялары арқалы үйрениледи. Буннан тысқары, аўыл хожалығының, атап айтқанда,жайлаўлардың туўалақлар жасаўы белгиленген майданларға тәсири баҳаланады.
Босатыў ушын ылайық орын танланғанында , туўалақ ол жерге алып барылады. Шығарылғаннан соң да қуслар тәбийғый орталықта гүзетиледи ҳәм сондай-ақ жасалма жлдас арқалы да гүзетип барылады.
Бүгинги күнде дүнья бойлап туўалақлар ҳәрекетин турақлы түрде бақлап барыў ушын 2600 ден аслам жасалма жолдас үскенелери ислетиледи.

Е.Қанаатов, ӨзА